Ustawienia systemowe – między doświadczeniem a refleksją naukową

Nie wszystko, co przeżywamy, zaczęło się w nas.

Możemy rozumieć swoje mechanizmy. Możemy latami pracować nad sobą, korzystać z psychoterapii, rozwijać samoświadomość – a jednak coś pozostaje nierozwiązane. Czasem trudność, której doświadczamy, nie ma swojego początku wyłącznie w naszej osobistej historii.

Kontekst systemowy

Ustawienia systemowe wywodzą się z nurtu myślenia systemowego w psychoterapii, który zakłada, że człowiek funkcjonuje w sieci relacji – rodzinnych, międzypokoleniowych i społecznych. W obrębie terapii systemowej istnieje rozbudowana literatura badawcza dotycząca pracy z rodziną oraz skuteczności interwencji systemowych¹.

Ustawienia rozwijane przez Berta Hellingera stanowią jednak odrębną metodę pracy o charakterze fenomenologicznym i doświadczeniowym. Nie są one tożsame z klasyczną terapią systemową w rozumieniu klinicznym.

Podejście to zakłada, że w systemach rodzinnych mogą powstawać nieuświadomione lojalności, identyfikacje oraz wzorce relacyjne wpływające na życie kolejnych pokoleń. W pracy ustawieniowej są one ujmowane w sposób symboliczny, poprzez doświadczenie przestrzenne i relacyjne.

Charakter pracy

W praktyce osoba uczestnicząca w ustawieniu może zobaczyć powtarzające się schematy lub napięcia w szerszym kontekście przynależności i relacji. Praca ta nie polega na analizie przyczynowej ani interpretacji w sensie psychodynamicznym, lecz na obserwacji dynamiki relacyjnej.

Podczas ustawienia przywraca się symboliczne miejsce temu, co zostało pominięte, wykluczone lub zapomniane. Uznanie przynależności bywa dla uczestników doświadczeniem porządkującym, które subiektywnie wiąże się ze spadkiem napięcia i większym poczuciem wewnętrznej spójności.

Stan badań

Terapia systemowa jako nurt psychoterapii posiada udokumentowaną skuteczność w licznych badaniach².

Ustawienia systemowe jako odrębna metoda nie dysponują obecnie porównywalną liczbą randomizowanych badań klinicznych (RCT). Dostępne są natomiast badania ewaluacyjne, pilotażowe oraz analizy jakościowe, wskazujące na deklarowaną przez uczestników poprawę dobrostanu i redukcję niektórych objawów.

W literaturze międzynarodowej pojawiają się również projekty dotyczące krótkoterminowych interwencji systemowych (8–12 sesji), jednak dotyczą one przede wszystkim terapii systemowej w ujęciu klinicznym, a nie klasycznych ustawień w rozumieniu hellingerowskim.

Kontekst międzypokoleniowy i epigenetyka

Współczesne badania nad traumą międzypokoleniową wskazują, że doświadczenia silnego stresu mogą mieć konsekwencje wykraczające poza jedno pokolenie³. Rozwijająca się dziedzina epigenetyki bada, w jaki sposób czynniki środowiskowe mogą wpływać na ekspresję genów bez zmiany sekwencji DNA⁴.

Należy jednak wyraźnie rozróżnić poziomy opisu: epigenetyka dotyczy procesów biologicznych, natomiast ustawienia systemowe operują na poziomie relacyjnym i symbolicznym. Obecnie nie istnieją badania wskazujące na bezpośredni związek między pracą ustawieniową a zmianami epigenetycznymi.

Można natomiast mówić o wspólnym obszarze refleksji nad międzypokoleniowym przekazem doświadczeń.

Doświadczenie praktyczne

Pisząc o badaniach, mogę zachować akademicki dystans, ale pracując z ludźmi – widzę coś żywego, konkretnego.

W swojej praktyce obserwuję, że ustawienia systemowe szczególnie często poruszają obszary:

niejasnego poczucia winy, powtarzalnych schematów relacyjnych, lojalności wobec kogoś, kto został w rodzinie pominięty, trudności z oddzieleniem „moje” od „nie moje”.

Nie traktuję ustawień jako uniwersalnej odpowiedzi ani jako alternatywy dla psychoterapii o ugruntowanej bazie dowodowej. Traktuję je jako narzędzie pracy z dynamiką systemową – szczególnie tam, gdzie klasyczna rozmowa nie wystarcza, a ciało i relacja pokazują więcej niż narracja.

Często największą zmianą nie jest spektakularna transformacja, ale coś znacznie subtelniejszego:

ulga,

rozluźnienie napięcia,

zatrzymanie przymusu powtarzania.

To są zmiany, których nie da się łatwo zmierzyć skalą kwestionariusza, ale które widać w sposobie, w jaki ktoś zaczyna stać w swoim życiu.

Dlatego, mimo, że pole badawcze nadal się rozwija, uznaję tę metodę za wartościową, pod warunkiem odpowiedzialnego prowadzenia i jasnych granic.

Granice metody

Ustawienia systemowe nie są obecnie uznane jako odrębna, standaryzowana metoda psychoterapii klinicznej w rozumieniu badań RCT. Nie zastępują psychoterapii ani leczenia psychiatrycznego.

Dla wielu osób stanowią jednak uzupełniającą formę pracy rozwojowej, pozwalającą spojrzeć na własne życie w szerszym kontekście przynależności i relacji.

To zaproszenie do spojrzenia dalej – nie po to, by szukać winnych, lecz by lepiej rozumieć własne miejsce w systemie.

Przypisy:

1. Sprenkle, D. H. (2002). Effectiveness Research in Marriage and Family Therapy. Journal of Marital and Family Therapy.

2. Carr, A. (2019). Family therapy and systemic interventions for child-focused problems: A review of meta-analyses. Journal of Family Therapy.

3. Yehuda, R., Lehrner, A. (2018). Intergenerational Transmission of Trauma Effects: Putative Role of Epigenetic Mechanisms. World Psychiatry.

4. Meaney, M. J. (2010). Epigenetics and the Biological Definition of Gene × Environment Interactions. Child Development.